انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 1 ، ص 77 . اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 258 . آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 331 . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 3 ، ص 146 . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 108 . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 214 . فاضل لنكرانى ، محمد ، ايضاح الكفاية ، ج 4 ، ص 244 . فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 10 ، ص 291 و 320 . مختارى مازندرانى ، محمد حسين ، فرهنگ اصطلاحات اصولى ، ص 22 . اجماع منقول متواتر ر . ك : اجماع منقول به تواتر اجمال ر . ك : اجمال و بيان . زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 3 ، ص 3 . ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 340 . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 189 . صاحب معالم ، حسن بن زين الدين ، معالم الدين و ملاذ المجتهدين ، ص 157 . اجمال بالذات ر . ك : اجمال ذاتى اجمال بالعرض ر . ك : اجمال عرضى اجمال حقيقى ر . ك : مجمل حقيقى . اجمال حكمى ر . ك : مجمل حكمى . اجمال دليل عدم وضوح دلالت دليل بر معنا اجمال دليل به معناى روشن نبودن دلالت آن دليل بر معناى مورد نظر بوده و از عوامل شك در حكم شرعى است ، مانند : اجمال آيه شريفه : وَ لا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ ؛ « هنگام عادت ماهانه از آميزش با زنان كناره‌گيرى كنيد تا پاك شوند » . « 1 » علت اجمال اين دليل ، اختلاف موجود در شكل قرائت كلمه ( يطهرن ) است ، زيرا هريك از اين قرائت‌ها ، حكم خاص خود را دارد ؛ بعضى آن را با تشديد قرائت نموده‌اند ( يطّهّرن ) ؛ بنابراين قرائت ، معناى آيه اين است كه در ايام عادت ، نزديكى حرام است تا اينكه خون‌ريزى قطع و غسل حيض انجام شود . بعضى ديگر آن را با تخفيف قرائت نموده‌اند ( يطهرن ) ؛ بنابراين قرائت ، معناى آيه اين است كه در ايام عادت ، نزديكى حرام است تا اينكه خون‌ريزى قطع شود و احتياجى به غسل حيض نيست . در اينجا ، اجمال نص ، سبب شك در حكم شرعى گرديده است . حيدرى ، على نقى ، اصول الاستنباط ، ص 223 . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 240 . انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 1 ، ص 314 و 451 . اجمال ذاتى ابهام منتسب به نفس كلام اجمال ذاتى ، مقابل اجمال عرضى بوده و آن ، معنايى است كه به‌خودىخود بدون دخالت عامل خارجى داراى مفهوم روشنى نيست ؛ يعنى اجمال ، از نفس لفظ و يا هيئت آن نشأت گرفته است ، مثل اجمال ناشى از استعمال لفظ مشترك بدون قرينه معين . نيز ر . ك : مجمل ذاتى . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 3 ، ص 444 . اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 223 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 219 . حيدر ، محمد صنقور على ، المعجم الاصولى ، ص 48 . خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 386 . اجمال عرضى ابهام ناشى از اقتران كلام به امور مجمل اجمال عرضى ، مقابل اجمال ذاتى بوده و آن ، معنايى است كه در لغت و عرف ، مفهومى روشن داشته و ابهامى در آن وجود ندارد ؛ اما كلام يا محفوف به چيزى است كه صلاحيت قرينه بودن را دارد و يا محفوف به لفظى مجمل و متصل است كه اجمال آن به لفظ مبين سرايت نموده است ، مثل : « اكرم العلماء الا بعضهم » كه اجمال لفظ « بعض » به جمله سرايت كرده است . اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 223 . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 3 ، ص 448 . مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 219 . خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 386 . حيدر ، محمد صنقور على ، المعجم الاصولى ، ص 48 . اجمال فعلى ابهام در منظور فاعل از انجام فعل اجمال فعلى ، عملى را دربر مىگيرد كه معلوم نباشد شخص به چه قصدى آن را انجام داده است ؛ مثل اينكه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در يك وقت معين ، دو ركعت نماز به جا آورد و ديگران ندانند اين عمل را به قصد وجوب انجام داده يا استحباب . نيز ر . ك : مجمل فعلى . اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 223 .

--> ( 1 ) . بقرة ( 2 ) ، آيه 222 .